فصل ۱ — آشنایی با SQL و دیتابیس
دیتابیس رابطهای چیست و SQL چه میکند؟ نصب و ابزارها: MySQL، SQLite و کلاینتها CREATE TABLE: ساختن جدول با انواع و کلیدها انواع داده: انتخاب ستون درست کامنت، semicolon و قواعد نوشتن کوئریفصل ۲ — واکشی داده (SELECT)
SELECT — واکشی ستونها و سطرها LIKE، IN، BETWEEN و NULL — شرطهای حرفهای JOIN — ترکیب جدولها تجمیع پیشرفته: HAVING، CASE و توابع پنجرهای WHERE پایه: شرطها و عملگرهای مقایسه ORDER BY و LIMIT: مرتبسازی و صفحهبندی DISTINCT و مقادیر یکتا توابع متن: CONCAT، SUBSTRING، TRIM و REPLACE توابع تاریخ: NOW، DATE_FORMAT و فیلتر دورهای NULL: مقایسه، IS NULL و COALESCE زیرکوئری: SELECT داخل WHERE و FROM IN و EXISTS: چک عضویت سریع UNION و ترکیب نتایج از جدولهای مختلف LEFT/RIGHT OUTER JOIN: حتی وقتی طرف دوم خالی است Self JOIN: جدول با خودش — سلسلهمراتب و جفتها CASE WHEN: منطق شرطی داخل SELECTفصل ۳ — تغییر داده
INSERT، UPDATE و DELETE — نوشتن امن ALTER TABLE: اضافه/تغییر ستونها بعد از راهاندازی DELETE، TRUNCATE و DROP: سه سطح پاکسازی CONSTRAINTها: UNIQUE، CHECK، DEFAULT و NOT NULL UPSERT: درج یا بهروزرسانی در یک دستور ورود داده انبوه: multi-row، LOAD DATA و بهینه حذف نرم: deleted_at بهجای DELETEفصل ۴ — طراحی دیتابیس
طراحی جدول و روابط: PK، FK و نرمالسازی نرمالسازی 1NF تا 3NF با مثال واقعی ایندکس: چطور کار میکند و کجا لازم است رابطه چندبهچند: جدول واسط از نیازمندی به ERD: طراحی قبل از کد AUTO_INCREMENT یا UUID: شناسه را درست انتخاب کنید charset و collation برای فارسی: utf8mb4 درست Migration: تغییر اسکیما با تاریخچه قابل بازگشتفصل ۵ — SQL در برنامه
SQL در PHP و Node — اتصال امن و ضد SQL Injection CRUD کامل با PDO در PHP SQLite در Node.js: better-sqlite3 سریع و ساده صفحهبندی درست: OFFSET و cursor-based جستجوی متنی: LIKE و FULLTEXTفصل ۶ — ویو و منطق پایگاه
VIEW: کوئری ذخیرهشده بهعنوان جدول مجازی تراکنش: ACID و BEGIN/COMMIT/ROLLBACK Stored Procedure و Function: منطق داخل دیتابیس Trigger: عملیات خودکار روی تغییر دادهفصل ۷ — کارایی و بهینهسازی
EXPLAIN: خواندن پلن اجرا کوئری کند: یافتن و درمان ایندکس covering: خواندن از فهرست بدون رفتن به جدول جدولهای summary: گزارش سنگین را از قبل حساب کنیدفصل ۸ — SQL پیشرفته
CTE و recursive: WITH و پیمایش سلسلهمراتب امنیت سطح دیتابیس: کاربران، مجوزها و ضد injection بکاپ و بازیابی: mysqldump و SQLite نکات عملی سرپا: خطاهای رایج و عادتهای حرفهایپروژه عملی پایان دوره
پروژه پایانی ۱ — دیتابیس فروشگاه کوچک از طراحی تا گزارش پروژه پایانی ۲ — API وبلاگ با دیتابیس و Prepared StatementsEXPLAIN: خواندن پلن اجرا
EXPLAIN میگوید دیتابیس چطور کوئری را اجرا میکند: کدام ایندکس، چند سطر، چه نوع JOIN؛ پیش از حدس زدن سرعت، پلن را بخوانید.
مراحل قدمبهقدم
-
۱
خواندن ستونهای کلیدی
type: ALL (اسکن کامل = زنگ خطر)، range، ref، const بهترتیب بهتر؛ key: ایندکس استفادهشده (NULL = بیایندکس)؛ rows: برآورد سطرهای بررسیشده — هرچه کمتر بهتر. Extra: Using index خوب (covering)؛ Using filesort/temporary یعنی مرتبسازی/گروهبندی سنگین.
-
۲
EXPLAIN ANALYZE
در MySQL 8 و Postgres، ANALYZE کوئری را واقعاً اجرا و زمان هر قدم را میدهد — برای فهمیدن گلوگاه واقعی بهتر از برآورد. SQLite: EXPLAIN QUERY PLAN خلاصهتر ولی مفید.
-
۳
الگوهای بدهبستان
ORDER BY created_at روی جدول بزرگ با WHERE پیچیده → filesort؛ ایندکس ترکیبی (where_col, sort_col) حل میکند. GROUP BY روی ستون بدون ایندکس → temporary table؛ ایندکس گروهبندی بهتر.
-
۴
فرایند بهینهسازی
۱) کوئری را بنویسید ۲) EXPLAIN ۳) ایندکس/بازنویسی ۴) دوباره EXPLAIN ۵) با داده واقعی benchmark. حدس زدن که «شاید ایندکس کمک کند» جای این چرخه را نمیگیرد.
نکات مهم
- ◆ type=ALL روی جدول بزرگ همیشه زنگ خطر است.
- ◆ Using temporary/filesort در Extra، معمولاً قابل حذف با ایندکس درست.
- ◆ برآورد rows با آمار stale گمراه میکند؛ ANALYZE TABLE را گاهی بزنید.
کد یا مسیر نمونه
EXPLAIN SELECT * FROM orders
WHERE user_id = 5 AND status = 1
ORDER BY created_at DESC LIMIT 10;
-- type: ref, key: idx_orders_user_status, Extra: Backward index scan
EXPLAIN ANALYZE SELECT COUNT(*) FROM orders WHERE created_at >= "2026-01-01";
پرسش و پاسخ این درس (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باشید!